Archeologia jest nauką badającą przeszłość człowieka przy użyciu metody wykopaliskowej, a co za tym idzie podstawowym źródłem wiedzy dla specjalistów zajmujących się badaniami archeologicznymi są materialne ślady minionych epok, zachowane przede wszystkim w ziemi lub na jej powierzchni. Nie należy jednak zapominać, że wiele obszarów skrywających niezwykle cenne ślady aktywności człowieka, stanowią obecnie tereny, na których zaplanowane zostały różnego rodzaju inwestycje, dlatego też, aby ocalić ukryte tam zabytki, bardzo często niezbędne jest przeprowadzenie ratowniczych badań archeologicznych.
Zabytkom na ratunek
Budowa dróg lub różnego rodzaju budynków, czy rewitalizacja i rozwój terenów miejskich to tylko niektóre z przykładów inwestycji, których realizacja może wiązać się z odkryciem, a niekiedy także zniszczeniem, ukrytych w ziemi historycznych śladów aktywności człowieka. Dlatego też praktycznie wszystkie inwestycje tego typu są pod szczególną ochroną konserwatorską, zaś na terenach objętych pracami ziemnymi i wskazanych przez właściwy urząd muszą być prowadzone wyprzedzające badania ratownicze, które realizowane są przez specjalistów świadczących usługi archeologiczne, np. Archelius Pracownia archeologiczna mgr Michał Kubera. Wynika to z faktu, że archeologiczne badania ratownicze przeprowadzane są w przypadku stanowisk zagrożonych zniszczeniem w bezpośredniej przyszłości z przyczyn, których nie dało się wcześniej z całą pewnością przewidzieć. Inaczej rzecz ujmując działania tego typu podejmowane są zazwyczaj w sytuacjach, gdy podczas prac ziemnych na terenie prowadzonej inwestycji, na którym nie było wcześniej stanowiska archeologicznego, odkryto zabytek archeologiczny, w wyniku czego Wojewódzki Konserwator Zabytków (WKZ) nakazał wstrzymanie robót i przeprowadzenie badań archeologicznych. Warto przy tym pamiętać, że działania tego typu, w zależności od decyzji WKZ, mogą przyjąć formę regularnych wykopalisk bądź też mniej uciążliwych dla inwestorów, sondaży (sprawdzenia obecności stanowiska archeologicznego oraz jego charakterystyki) lub nadzorów archeologicznych (stała obecnością archeologa w miejscu inwestycji, którego zadaniem jest udokumentowanie wszystkich obiektów mogących mieć charakter zabytkowy).
Niezbędne formalności
Działania związane z pracami archeologicznymi na terenie prowadzonej inwestycji wymagają dopełnienia szeregu formalności. Wynika to bowiem z faktu, że wszelkie działania, w tym także ratownicze badania archeologiczne, mające na celu ochronę zabytków znajdujących się w miejscu planowanej inwestycji, mogą być prowadzone wyłącznie na podstawie pozwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Należy przy tym pamiętać, że uzyskanie odpowiednich zezwoleń wymaga przedstawienia WKZ szeregu dokumentów, takich ja m.in. uzasadnienie konieczności prowadzenia badań na danym stanowisku, opis programu badawczego, a także oświadczenie kierownika badań o posiadaniu funduszy na przeprowadzenie badań w zakresie ujętym w programie. W przypadku udzielenia pozwolenia WKZ określa między innymi:
- zasięg terenu badań,
- zakres prac badawczych, uzależniony od rodzaju stanowiska archeologicznego oraz podyktowany względami konserwatorskimi,
- rodzaj i sposób wykonania dokumentacji przebiegu prac oraz dokonanych odkryć,
- sposoby przeprowadzenia konserwacji pozyskanych zabytków oraz metody ich inwentaryzacji,
- warunki sporządzania sprawozdań z przeprowadzonych prac.
Archeologiczne badania ratownicze to działanie, które co prawda z punktu widzenia inwestora może wiązać się z opóźnieniami w harmonogramie prac, a także ewentualnymi, dodatkowymi kosztami, jednakże są one niezbędne, gdyż w interesie społecznym leży odkrywanie, ochrona i zachowanie zabytków oraz ich właściwe rozpoznanie dla przyszłych pokoleń.